طرح آموزشی «کتاب و رویش»

طرحی آموزشی برای پرورش تفکر  کودکان و نوجوانان بر محور کتابِ نوشته و کتاب سرشته

طراحی و نگارش: دکتر علیرضارحیمی

این طرح آموزشی و برنامه درسی مربوط به آن با همکاری خانمها سلیمه محفوظی و لیلا کربلایی حاجی تهیه و تدوین شده است

---

باور ما

1

آن چه مربیان حقیقی را دلخوش می­کند، آن است که ببینند کودکان و نوجوانان رشد می­کنند، به بالندگی می­رسند و شایسته و فرهیخته می­شوند و…  به راستی این مسیر، به چیزی جز مـــعنــا نیاز ندارد!.. فرمان، موتور و سوخت این حرکت، معنا است. همانی که مدتهاست در مراکز آموزشی و تربیتی ما گم شده است!

برای معناداری و معنادار زیستن، معنا باید توسط بچه­ ها کشف شود… 

کودکانی که در مدرسه، پشت میزهای خود نشسته یا در خانه در برابر رسانه ها قرار گرفته­ اند و در انبوهی از اطلاعات -که به نظرشان به هم ریخته، بی هدف و بی ربط به زندگیشان است- غرق شده اند؛ حسی قوی از بی­ معنایی را تجربه می کنند!… این تجربۀ اندیشه سوز، شاید محرک جستجوی سر نخی باشد تا آنها را به طریقی راهنمایی کند؛ اما اغلب اوقات آنها را ناامید و سرگردان می­کند و این اندوهی بزرگ و اسفی فراوان به دنبال دارد… و باید ترسید از آینده ای که پیش روی ما و فرزندانمان است… زیرا « بی­ معنایی ترسناک و خطرناک است!… »

2

بچه ها، هر چند، خودشان، اهل کشف و ماجراجویی هستند اما به کمک بزرگترها نیازمندند. این کمک از طریق گفتگو با کودکان و نیز پرورش روح جستجوگری در آنها امکان­پذیر می­شود…

برای پرورش یافتن روح جستجوگری، کودک باید مجال اکتشاف داشته باشد و اکتشاف، نیازمند ماجراجویی و نوعی خطرکردن است… نیازمند حضور فعال در طبیعت و گشت و گذار در لابلای افکار و اندیشه­ هاست. نیازمند طبیعت است و نیازمند کتاب!

بزرگترها باید برای بچه ها چنین فرصتها و امکانی را فراهم آورند. فرصت­هایی برای غافلگیری، امکان­های هیجان­ انگیز، معماهای وسوسه ­انگیز که موجب شگفتی شوند، همراه با روشنگری­ها و توضیحات جذاب… فرصت­هایی برای پرورش قوای عقلانی… برای تفکر… برای ارتباط با طبیعت… ارتباط با اندیشه­ ها… برای غرقگی در معنا.

3

باور ما بر این است که ایجاد یا اغتنام این فرصتها، در همه جا و همه وقت ممکن است به شرط آن که در آن موقعیت یا وضعیت، عنصر تفکر و تأمل حاضر باشد!… بچه ها را باید به تفکر فرابخوانیم تا خودشان به سوی معنا حرکت کنند!

همچنین بر این باوریم که بهترین فرصت و امکان پیش روی ما برای تفکر و تأمل و حرکت به سوی معناداری حیات، ارتباط مستمر با دو چیز است: 1- کتابِ سرشته -محیط پیرامون، شامل محیط انسانی و طبیعت آفریده به دست دانایی و توانایی خدا-    و 2- کتابِ نوشته -که حاصل اندیشۀ فرهیختگان است-

اولی فرصتی است برای خواندن کلماتی که جهان را به زیبایی آراسته و الهام­ بخشی برای اندیشیدن است و دومی فرصتی است برای تعامل با خلاقیت انسانها و حاصل تفکرات آنها.   

اکنون، برآنیم تا امکان ایجاد پیوند میان این دو کتاب را در طرحی آموزشی برای رشد فرزندانمان فراهم آوریم تا فرصت و موقعیتی برای پرورش فکر آنها فراهم آید. طرح کتاب و رویش با این هدف ارائه می­شود. 

تعاریف و تعابیر

این، تعریفِ تربیت است که «چیستی»، «چرایی» و «چگونگی» آن را برای ما معین می­کند. بدون داشتن تعبیری از تربیت و داشتن معنایی از آن در ذهن، اقدام/عمل تربیتی، تشخیص اقدام/عمل تربیتی، نقد و بررسی آن و حتی بحث و گفتگو در بارۀ آن ناممکن و بیهوده است. به عبارت دیگر، تا زمانی که معنای تربیت برای ما مشخص و واضح نباشد، نمی­توانیم عمل تربیتی را از غیر آن تشخیص دهیم؛ چه خودمان آن را انجام دهیم، چه شاهد، ناظر یا ناقد رفتار دیگران باشیم

تعبیر ما از تربیت:  به تعبیر بسیار وسیع، تربیت شدن به معنای یادگیری نافع است و در تعبیری مبتنی بر فلسفۀ تربیتی اسلامی و مطابق با نظرية تربیت عقلانی بصيرت­گرا Insight-Oriented Rational Education Theory، تربيت، عبارتست از هدايتِ رشدِ ابعادِ اساسيِ شخصيتِ آدمي از طريق پرورش قوۀ تعقل -كه دامنۀ عملكرد آن از حوزة ادراكات تا حوزة تحريكات گسترده است- و حاصل آن، ايجاد، حفظ و توسعه بصيرت است كه از طريق پرورش نظري توأم با پرورش عملي، امكان‌پذير مي‌گردد.

بصیرت چه از مسیر نظری حاصل شود چه از طریق عملی، در واقع آدمی زمانی به آن رسیده است که … اولا معرفتی در او حاصل شده باشد؛ ثانیا این معرفت در او توانایی تشخیص و تمییز خوب از بد/حق از باطل/درست از نادرست/زشت از زیبا/پسندیده از ناپسند را رشد دهد؛ ثالثا این معرفت معیاری برای قضاوت و داوری و انتخاب در اختیار او بگذارد به گونه­ای که او بتواند دست به گزینش و اتخاذ موضع بزند و این قضاوت و داوری در وی توان تصمیم­گیری ایجاد کند.»

اهداف اساسی

برای تربیت، سه هدف و آرمان اصلی -در قالب سه مرحله- در نظر می­گیریم که جهت­ گیری­ تمام اقدامات تربیتی باید معطوف به آنها باشد:

1. آگاهی و تشخیص برای فهم زندگی
2. تمییز و داوری برای نقد زندگی
3. به کارگیری ارادۀ آزاد برای تصمیم و عمل به مقتضای داوری­ها

در هر سه مرحلۀ تربیت عقلانی بصیرت گرا، تفکر و درس آموزی فعال(عبرت­ جویی)دارای نقش کلیدی است و طبیعت و کتاب دو فرصت و امکان اصلی به­ شمار می آید.

برنامه درسی curriculum

.طرح آموزشی کتاب و رویش بر مهارت­های زندگی فردی و ارتباطات اجتماعی و مهارت­های مثبت برای زندگی تاکید می­کند اما بستر کسب این مهارت­ها، کتاب و زیست متعامل با آن – از طریق فعالیت­هایی همچون کتاب­خوانی/کتاب­داری/کتاب­نویسی/و…- از سویی و طبیعت و تعامل سازنده با آن از سویی دیگر است. این تعامل با طبیعت و با کتاب، در محیطی اجتماعی و در قالب یادگیریهای ضمنی حاصل از تعامل مثبت با گروه همسالان و نیز با مربیان عملی می­شود.

محورهای یادگیری ضمنی

• /دوستی /همکاری/مراقبت از خود و دیگران
• استقلال(حفاظت از خود و روی پای خود ایستادن)
• شادی و نشاط/ امیدواری
• خودباوری/جرأت مندی
• خوش بینی/روابط مثبت
• معنویت
• کندوکاو(جستجوگری هدف­مند)
• کنکاش (گفت و شنود هدف­مند)

برخی مهارتهای ضمنی مورد توجه در این برنامه درسی:

(اذعان، آگاهی از تفاوت­ها، حل اختلاف، مقابله، ایجاد هم­رأیی و اجماع، تصمیم ­گیری، آگاهی هیجانی، ارتباطات هیجانی، کنترل هیجانات، همدلی، همکاری و مفید بودن، دوست­ یابی، مثبت اندیشی، احترام و توجه، مسئوليت، خودآگاهی، خود-کنترلی، آگاهی اجتماعی، ارتباط اجتماعی، تعامل اجتماعی، حل مسئله اجتماعی)

برخی مفاهیم اساسی و موضوعاتی که به ­طور ضمنی در این برنامه به آنها پرداخته می­شود:

برخی مفاهیم اساسی و موضوعاتی که در برنامه بطور خاص بحث میشود: چیزهای خاصی در بارۀ من، علاقه های ویژۀ من، ارزشهای من، معرفی من، بخاطر سپردن نام دوستان، آشنایی با یکدیگر، اشتراکات ما با دیگران، تعریف کردن از دیگران، تون صدا، حجم صدا، ارتباطات چشمی، بیان از طریق چهره، بیان از طریق حرکات بدن، فاصله میان فردی(حریم شخصی)، لمس کردن، طرز ایستادن، تفسیر زبان بدن، شناسایی هیجانات، پیوستن به گروه، ملاقات با افراد جدید، سؤال کردن، همکاری با هم، پیروی از قواعد، تصمیم گیری با یکدیگر، هم­بازی خوب بودن، تقویت هویت گروه، پذیرش تفاوت­ها، دوستان حقیقی، ابراز احساسات، شناسایی احساسات، بیان احساسات خود، همدلی، هیجانات درهم، گفتگوی با خود، برخورد با خشم با دیگران،…

روش اساسی

شیوۀ کار در این برنامه، عبارتست از تاکید بر دو روش اساسی: کندوکاو (کاوِش، جستجوگری و پرسشگری) از یک سو و کنکاش (گفتگو، رایزنی و تعامل فکری) از سوی دیگر.

در هر دو این روش، که مبتنی بر دیدگاه سازنده ­گرایی Constructivism در تعلیم و تربیت است آن چه اصیل است پرسش است نه پاسخ. آن چه مهم است شروع یک فکر است نه پاسخی برای پایان دادن به آن. آن چه مهم است، فرایندهاست نه نتایج.

شیوه های تحقق یادگیری فعال

ایجاد سؤال در ذهن و پرورش روح جستجوگری در مخاطب (فعالیت به گونه­ای باشد که یادگیرنده، با  پرسشگری و جستجوگری فراخوانده شود)

طرح سوال یا سؤالاتی برای پاسخ ­دهی توسط یادگیرنده (فعالیت حاوی سؤال یا سؤالاتی باشد که یادگیرنده را به تلاش برای پاسخگویی فرا بخواند)

فرصت و امکانی برای کندوکاو و کشف (فعالیت یادگیری بگونه­ای باشد که حس جستجوگری را در یادگیرنده زنده کند و او را به استفاده از “روش علمی” فرابخواند)

فرصت و امکانی برای کنکاش و بحث (فعالیت یادگیری گفتگو محور و مبتنی بر بحث گروهی باشد)

فرصتی برای خلاقیت، نوسازی و بازسازی (فعالیت یادگیرنده به خلق یا بازسازی مفاهیم فرا بخواند)

انتقادگری (فعالیت، یادگیرنده را به بررسی، نقد و داوری و اظهار نظر فرا بخواند)

قالب­های اصلی فعالیتهای یادگیری

کتاب خوانی

قصه گویی/قصه خوانی/قصه سازی

کتاب سازی (نویسندگی/ طراحی و تولید محتوا)

کتاب داری(توسعه هدف مند و خلاقانه کتاب خوانی)

بازي بدنی (فردی-گروهی) – بازی فکری (فردی –گروهی)

گفتگو و بحث

حضور در موقعيتهاي انساني(نظير گردش علمي و بازديد و تفريح دسته جمعي و حضور در مكانها, اجتماعات و مراسم خاص)

ساخت و ساز

طبیعت ­گردی

محتوا و اصول گزینش و سازماندهی محتوا

معنای محتوا در این برنامه: در تلقی سنتی، محتوا همانی است كه به مربیان گزینش و سازماندهي مي­گردد. در دیدگاهی کمی مدرن­تر محتوای حاصل ممزوج شدن متن و قالب و اجراست و در واقع به آن چه در قاب تصویر به مخاطب عرضه می­شود می­توان نام محتوا داد اما در نگاه سازنده گرا، تا اینجای ماجرا ما از طرف یاددهنده سخن گفته­ایم حال آن که محتوای حقیقی همانی است که در ذهن مخاطب یعنی طرف یادگیرنده شکل می­گیرد. پس ما همواره باید به آن چه می­تواند در ذهن مخاطب کودک ما شکل بگیرد توجه داشته باشیم. اما بی­تردید امکانات و دسترسی­های ما برای دریافت بازخوردها و برقراری ارتباط با  طرف یادگیرنده بسیار محدود و بیش از هر چیز مبتنی بر حدس و گمان است.

به عنوان راه حل چنین مطرح میکنیم که 1- در طرف یادگیرنده ما از سویی باید به ویژگی­های مخاطب به لحاظ بدنی/شناختی/عاطفی/هیجانی/… همواره باید جدی داشته باشیم و از سویی دیگر، امکان دریافت هر نوع بازخوردی را از مخاطب بیش از پیش فراهم نموده و توسعه دهیم.  2- آن چه می­تواند موجب تمایز این گروه برنامه­ساز شود توجه جدی به تمام عناصر مربوط به طرف یاددهنده  یعنی تمامی عوامل معناساز  و پیام ساز است. این توجه در مدیریت محتوایی برنامه به گونه­ای باید از برنامه­ریزی درسی آغاز شود و تا تدریس در کلاس درس، و تا تولید محتواهای سمعی، بصری و مکتوب  توسعه یابد. به عبارت دیگر، تمامی آن چه نام برده شد و حتی محیط فیزیکی جزو عناصر تشکیل دهنده محتوا در طرف یاددهنده به شمار می­آید. 

معنای گزینش و سازماندهی محتوا در این برنامه: بنابراین، در این برنامه، محتوا همانی است که در ذهن یادگیرنده ساخته می­شود و کاملا منحصربفرد و شخصی است اما آنچه در این برنامه محور تلاش برای یادگیری قرار می­گیرد، فعالیت یادگیری است که توسط مربی و بر اساس برنامه درسی طراحی می­شود و گزینش و سازماندهی محتوا در طراحی فعالیتهای یادگیری خلاصه می­شود.

اصول حاکم بر گزینش و سازماندهی محتوا(طراحی فعالیت یادگیری): اصولی که برای گزینش و سازمان­دهی محتوا مطرح می­شود در واقع ناظر به تصمیمات و اقدامات طرف یاددهنده – در این جا برنامه ساز- است اما بر اساس ویژگیهای طرف یادگیرنده -در این جا مخاطب کودک- شکل گرفته است.

1. توجه به توانايي ها و محدوديت هاي رشد شناختي و رشد تفكر مخاطبان برنامه
2. تلاش براي مرتبط ساختن محتوای برنامه با  زندگي روزمرۀ کودکان و نوجوانان(به گونه ای که آموزشها از زندگي بچه ها شروع شده و به زندگي آن ها ختم شود)
3. تلاش براي فراهم كردن زمينه هاي مناسب، به منظور استنباط و نتيجه گيري خود کودکان و نوجوانان از مطالب و موضوعات و پرهيز از انباشته كردن ذهن آن ها از مفاهيم و اطلاعات
4. تلاش براي ايجاد اميد، شادي و نشاط به هنگام ارائه مفاهیم و پرهيز از ايجاد اضطراب و صدمات روحي و رواني در بچه ­ها
5. تلاش براي پرورش حس زيبايي شناسي بچه ها و بهره گيري از هنرهاي جذاب براي کودکان و نوجوانان اين دوره سنی
6. استفاده از بيان غيرمستقيم در آموزشها
7. پرهيز از بيان نكاتي كه طرح آن ها به دليل رشد ناكافي دانش آموزان، موجب برداشت­هاي ناصحيح مي­شود.

---

ارزیابی آموزشی

هیچ سازمان آموزشی بدون ارزش ­سنجی عملکرد آموزشی خود نمی­داند که در چه وضعیتی قرار دارد و در تحقق اهداف و رسالت اساسی خود تا چه میزانی به موفقیت دست یافته است. ارزیابی عملکرد یک سازمان آموزشی یا یک طرح آموزشی، امکان شناخت وضعیت آن را منطبق با واقعیت­ها در اختیار مدیران قرار می­دهد و لازمة هر گونه تغییر و اصلاحی است.

ارزش­سنجی امری ضروری است اما زمانی مفید و مؤثر است که بتواند تا حد امکان از واقعیت­ها بهره­ مند و نیز نشان­گر آنها باشد، و این ممکن نیست جز با برخورداری از یک نگرش سیستمی و جامع­نگر در ارزش ­سنجی. بر این اساس، بدون درک ماهیت تعلیم و تربیت و سازوارهای درونی نظام­های آموزشی بر اساس یک نگرش سیستمی، امکان درک واقعیت­ها، سنجش، ارزش­گذاری و نهایتا ارائه پیشنهاد بر اساس دست­آوردهای آن وجود ندارد. این نگرش سیستمیِ جامع الاطراف در بررسی اقدامات تربیتی، صرفا بر اساس یک دیدگاه و بینش خاص معنا می­یابد؛ بنابراین بدون توجه به مبانی رفتارهای تربیتی، بررسی این اقدامات ارزشی ندارد و کاربست آنها مفید نیست بلکه تنها از طریق بررسی جامع تمامی مؤلفه­ ها و عوامل موثر بر یادگیری -با توجه به مسیر “از اندیشه تا عمل”- است که می­توان فرایند ارزش ­سنجی را مثمرثمر دانست.

بر این اساس، در طرح آموزشی حاضر، بخش عمده­ای به  ارزش­ سنجی عملکرد آموزشی خود طرح -بر اساس شاخص­ها و سنجه­ های تدوین شده- می­پردازد تا وضعیت موجود و عملکرد(حاصل اقدامات عملی انجام شده) آموزشی طرح مذکور را در مقایسه با وضعیت مطلوب مورد توجه قرار ­دهد. این اقدام با استفاده از سنجه­ها و شاخص­هایی انجام می­شود که از/براساس مؤلفه­ های آموزشی این طرح برآمده و حاصل شده­اند و تمامی فعالیت­های آموزشی طرح را شامل می­شود؛ زیرا بر مبنای دیدگاهی شکل گرفته است که مطابق آن، یک طرح آموزشی باید دارای نظام و سازمانی منسجم و یکپارچه­ باشد که تعیین کننده تمامی مسائل خرد و کلان آن بوده و تمام اجزاء و عناصر آن به طور هماهنگ و یکپارچه برای تحقق اهداف و رسالت اصلی آن فعالیت کنند.

---

بخشهای مختلف فعالیت آموزشی در این طرح(ویژه اعضاء)

• پروژه کتابداران جوان(یادواره استاد خسرو کی­منش)

با هدف پرورش مهارتهای مثبت زندگی از طریق تعامل فعال با «کتابِ نوشته»(اجرای یک پروژه با محوریت کتاب و کتابخوانی)

انس با کتاب / آشنایی و خرید کتاب های مفید/ توانایی نقد کتاب و گفتگو / نویسندگی و کتاب نویسی /راه اندازی کتابخانه ی شخصی / امانت داری / سواد مالی و کسب درآمد از طریق کتابخانه ی شخصی/  گفتگوهای خانوادگی حول محور کتاب / فیلم همچون یک کتاب/ طبیعت همچون یک کتاب / خود همچون یک کتاب خواندنی/ هستی یک کتاب خواندنی / قرآن کتابی برای زندگی و…

• پروژه طبیعت ­خوانان جوان(خوانش کتابِ سرشته)

 با هدف پرورش مهارتهای مثبت زندگی از طریق تعامل فعال با «کتابِ سرشته»(اجرای یک پروژه با محوریت ارتباط و تعامل سازنده با طبیعت)

• پروژه نگارندگان جوان

پرورش تفکر از طریق نگارش خلاق(اجرای یک پروژه با محوریت مهارت­های خواندن و نوشتن

بخشهای مختلف فعالیت آموزشی در این طرح(ویژه والدین اعضاء)

• پروژه پنداشت و نگاشت

با هدف پرورش تفکر از طریق نگارش خلاق (اجرای یک پروژه برای پرورش مهارت­های تفکر با محوریت نگارش)

• پروژه دانش و توانش

با هدف پرورش مهارت شناخت فرزند و تعامل مثبت با او (اجرای یک پروژه آموزشی برای پرورش مهارت­های فرزند شناسی و فرزندپروری)

---

طرح کتاب و رویش در تابستان 1401 در تهران، با همکاری «خانه همدلی رویش» بصورت آزمایشی به اجرا در آمد و خوشبختانه نتایج خوب و پرباری را به همراه داشت.

مستند کوتاه طرح کتاب و رویش را از اینجا ببنید(لینک زیر)

گزارش تصویری طرح