متن سخنرانی دکتر علیرضا رحیمی درسی و پنجمین نشست انجمن بهره وری ایران با عنوان بهره وری و فرهنگ

• مبحث1: رهزنی واژه بهره وری و پیشنهاد واژه‌های جدید(زایایی، مولدیت)
• مبحث2: رابطه تابعی فرهنگ و مولدیت (بهره وری y  و فرهنگ X)
• مبحث3: انتخاب چند عامل مهم از میان عوامل فرهنگی متعدد (عاملیت/بصیرت/خلاقیت)
• مبحث4: تابع مولدیت

مبحث 1

«ما دهه‌هاست از “بهره‌وری” سخن می‌گوییم و چون ذهن ما بهره‌وری را با “بهره‌برداری” و “بهره‌مندی” یکی گرفته، گمان کرده‌ایم بهره‌وری یعنی فشردن بیشتر نیروی کار یا استخراج بیشتر از ماشین. اما Productivity در حقیقت مولدیت (توان زایش و آفرینشگری) است. مولدیت صفت انسانِ منفعلِ ابزارشده نیست؛ مولدیت صفت انسانی است که عامل است و به مدد عقلانیت بصیرت‌گرا می‌تواند منشأ زایش و خلق ارزش پایدار باشد.»

چرایی انحراف معنایی «بهره‌وری» در زبان فارسی

واژه «بهره‌وری» که چند دهه پیش توسط فرهنگستان و مراجع برنامه‌ریزی به‌جای Productivity جا انداخته شد، از ریشه «بهره» (سود، حظ، نصیب، انتفاع) است و در ساخت زبان فارسی دو بارِ معنایی مخرب پیدا کرده است:

• خلط با «بهره‌برداری» (Utilization / Exploitation): مدیران و حتی برخی دانشگاهیان، بهره‌وری را «بهره‌برداری بیشتر از منابع، کارگر یا زمان» فهمیده‌اند؛ یعنی نوعی استخراج حداکثری و گاه حتی بهره‌کشی.
• تمرکز بر «ستانده» یا «بهره‌مندی» به‌جای «زایندگی»: «بهره‌ور» به معنای «بهره‌مند شونده» یا «سودبرنده» در ذهن تداعی می‌شود، در حالی که Productivity از ریشه Produce (تولید کردن، زاییدن، پیش آوردن) و Productive (زاینده، بارور، مولد) است؛ یعنی کانون معنایی آن «توان زایش و خلق ارزش» است نه «میزان بهره‌برداری از شیء».

مزیت و دقت واژه «مولدیت» (و معادل‌های خانواده تولید)

در زبان عربی معاصر، برای تفکیک دقیق این مفاهیم اقتصادی از واژگان بسیار منسجم‌تری استفاده شده است:

Productivity:الإنتاجية (الانتاجیة) یا المولّدية

Productionالإنتاج

Exploitation / Utilization الاستغلال / الاستثمار / الاستخدام

واژه «مولدیت» (یا «زایایی / باروری» در معادل‌های ریشه‌دار فارسی)

• کانون فاعلی دارد: مستقیماً به «تولیدکننده و زاینده بودن» اشاره می‌کند؛ یعنی عاملیتِ خلق ارزش.
• با نظریه تربیتی بنده با عنوان «نظریه تربیت عقللانی بصیرت‎گرا» کاملاً هم‌راستاست: «مولدیت» شأن وجودی و فعال انسان (عامل بودن و صاحب بصیرت بودن برای زایش فکری و مادی) را نشان می‌دهد، در حالی که «بهره‌وری» بوی مصرف‌کنندگی، استخراج و بهره‌برداری ابزاری می‌دهد.

مستندات و پیشینه‌های علمی و تاریخی

• مکتب فیزیوکراسی و کلاسیک‌های اقتصاد: فرانسوا کنه و آدام اسمیت کار را به دو دسته Productive Labor (کار مولد) و Unproductive Labor (کار نامولد/غیرمولد) تقسیم می‌کردند. در ادبیات کهن‌تر فارسی (ترجمه‌های اوایل قاجار و پهلوی اول از متون اقتصادی)، صفت«مولد» همواره برای نیروهای فعالِ ارزش‌آفرین به کار می‌رفت.
• انتقادات اقتصاددانان نهادگرا و منتقدان ترجمه در ایران: استادانی چون دکتر حسین عظیمی و برخی پژوهشگران زبان‌شناسی اقتصادی بارها متذکر شده بودند که کلماتی مانند «بهره‌وری» بار رانت‌جویانه یا مصرف‌گرایانه القا می‌کنند؛ زیرا در فرهنگ اقتصادی رانتی، «بهره بردن» جایگزین «تولید کردن» شده است.
• ترمینولوژی تطبیقی:

   در زبان آلمانی: Produktivität (زایندگی/تولیدگری)

   در فرانسوی: Productivité

   در عربی: الإنتاجية (توان تولید در واحد نهاده) و المولدیة (صفت فاعلی زایش)

مبحث 2

گزاره های مقدماتی:

تلاقی اقتصاد و علوم تربیتی در کار من:

1. از منظر اقتصاد نهادگرا، فرهنگ زیربنای نهادهای غیررسمی (کدهای رفتاری، هنجارها و باورها) است که هزینه مبادله، انگیزه سرمایه‌گذاری روی سرمایه انسانی و کارایی تخصیص منابع را تعیین می‌کند.

2. از منظر علوم تربیتی، فرهنگ یک پدیده ذاتی یا تصادفی نیست، بلکه از طریق فرایندهای یادگیری، نظام آموزشی، جامعه‌پذیری و بازتولید ارزش‌ها در نسل‌ها شکل می‌گیرد و هدایت می‌شود. یعنی آموزش دقیقاً «موتور تغییر فرهنگ» برای ارتقای مولدیت است.

فرهنگ یک سازه ایستا نیست، بلکه «بستر کنش عاملیتی» است.

در اینجا فرهنگ، همان فرهنگ عمومی به معنای رفتار نهادینه شده مردم در اجتماع است

مدل مفهومی و تحلیلی رابطه فرهنگ و بهره وری:

تبیین دقیق تابع Productivity = f(Culture) با متغیرهای میانجی -مثل سرمایه اجتماعی، اخلاق کار، ترجیح زمانی و افق زمانی، پذیرش ریسک و نوآوری-.

صورت‌بندی چارچوب نظری سخنرانی:

تلفیق ادبیات اقتصاد نهادگرا (مانند داگلاس نورث)، جامعه‌شناسی اقتصادی (ماکس وبر) و نظریه‌های یادگیری/تربیتی(نظریه انسان عامل، نظریه تربیت عقلانی بصیرتگرا)

فهرست مؤلفه‌ها و متغیرهای فرهنگی اثرگذار بر مولدیت (دسته‌بندی‌شده بر اساس ادبیات اقتصاد فرهنگ و نهادگرایی):

۱. نگرش به زمان و افق برنامه‌ریزی

ترجیح زمانی و ارزش‌گذاری حال در برابر آینده(Time Preference / Future Orientation)

انضباط زمانی و حساسیت به وقت (Punctuality & Time-Consciousness)

۲. سرمایه اجتماعی و هنجارهای اخلاقی

اعتماد تعمیم‌یافته (Generalized Trust) فراتر از دایره خانواده و قبیله

اخلاق کار و کرامت شغلی(Work Ethic)

درستکاری، شفافیت و تنفر جمعی از فساد (Integrity & Norms against Opportunism)

فرهنگ کار جمعی و مشارکت‌جویی (Cooperation & Team Orientation)

۳. ابعاد فرهنگی مرتبط با محیط کار

فاصله قدرت (Power Distance) اثرگذار بر جریان اطلاعات، تفویض اختیار و نقد سازمانی

فردگرایی در برابر جمع‌گرایی (Individualism vs. Collectivism) متوازن‌کننده ابتکار فردی و هماهنگی گروهی

اجتناب از عدم قطعیت و ریسک‌پذیری (Uncertainty Avoidance / Risk Tolerance)

۴. فرهنگ شناختی، معرفتی و تربیتی

ارزش‌گذاری بر شایستگی و تخصص در برابر رابطه‌گرایی (Meritocracy vs. Particularism)

پذیرش تفکر نقادانه و حل مسئله (Critical Thinking & Inquiry-Driven Mindset)

روحیه یادگیری مداوم و انعطاف‌پذیری شناختی (Lifelong Learning Orientation)

نوع‌نگاه جامعه به شکست تجربی و نوآوری (Acceptance of Failure / Experimentation)

۵. مسئولیت‌پذیری و عاملیت

منبع کنترل درونی در برابر بیرونی/قضاوقدری (Internal vs. External Locus of Control / Fatalism)

فرهنگ پاسخ‌گویی و پذیرش پیامد تصمیمات (Accountability Culture)

مبحث 3

نقد نگاه سرمایه‌داری سنتی به مولدیت: مولدیت با «بهره‌کشی» و «افزایش ساعات کار» ارتقا نمی‌یابد، بلکه حاصل «ارتقای تراز وجودی انسان» (عاملیت) و «شفافیت میدان دید او و توان تمییز و تصمیم‌گیری او» (بصیرت) است.

نقد نظام‌های آموزشی کارخانه‌ای: نظامی که حافظه‌محور است و عاملیت دانش‌آموز/دانشجو را می‌کُشد، در واقع ریشه مولدیت ملی را در بلندمدت می‌خشکاند.

انتخاب من: حرکت به سمت بحث مولدیت به مثابه تابع فرهنگ از مسیر تلاقی نظریه عاملیت و نظریه بصیرت در تعلیم و تربیت و تابع تولید در اقتصاد

• عاملیت (Human Agency): ظرفیت و اراده انسان برای اثرگذاری فعال، مسئولیت‌پذیری و تغییر محیط (در برابر انفعال، جبرگرایی و مقلد بودن).
• بصیرت (Insight / Educated Foresight): درک عمیق، شهود عقلانی، توانایی مسئله‌یابی واقعی، معنابخشی به کار و فراتر رفتن از دانش حفظی/ابزاری، توان فهم، نقد، تصمیم‌گیری (مبتنی بر نظریه تعلیم و تربیت بصیرت‌گرا).

• اتصال «بصیرت» به مولدیت از منظر نظریه تعلیم و تربیت بصیرت‌گرا

در تربیت بصیرت‌گرا، آموزش صرفاً انتقال مهارت‌های تکنیکی و انباشت داده نیست، بلکه «دگرگونی در نظام ادراکی و معنایی» فرد است. پیوند این نگاه با مولدیت از چند کانال صورت می‌گیرد:

گذر از کارایی تکنیکی به کارایی نوآورانه: کارگر یا متخصصی که صرفاً مهارت دارد، کار را درست انجام می‌دهد؛ اما انسانی که «بصیرت» دارد، «کارِ درست» را تشخیص می‌دهد و گلوگاه‌ها را می‌بیند.

کاهش خطای ادراکی و هدررفت منابع: بصیرت به کنشگر اقتصادی توانایی پیش‌بینی عواقب بلندمدت، درک پیوندهای پیچیده سیستم و جلوگیری از اتلاف انرژی و سرمایه را می‌دهد.

تبدیل دانش خفته به ارزش افزوده: بصیرت همان پیونددهنده میان «دانش انتزاعی» و «حل مسئله واقعی» در محیط کار است.

• اتصال «عاملیت» به مولدیت

فرهنگی که عاملیت را تضعیف می‌کند (فرهنگ تقدیرگرایی، کارمندمآبی صرف، یا نظام پاداش بدون مسئولیت)، مولدیت را نابود می‌کند.

پیوند عاملیت با مولدیت به شکلهای زیر است:

• انگیزه درونی در برابر نظارت بیرونی (کاهش شدید هزینه‌های مبادله): وقتی انسان خود را «عاملِ مختار و پاسخ‌گو» می‌داند، نیاز به سازوکارهای پرهزینه نظارت، بازرسی و کنترل به حداقل می‌رسد (کاهش Monitoring Costs).
• ابتکار عمل در مواجهه با ابهام (Initiative under Uncertainty): در شرایط عدم قطعیت اقتصادی، عاملیت باعث می‌شود نیروی کار منفعل نماند و دست به اقدام بزند.
• خوداصلاحی مداوم (Continuous Self-Correction): کنشگرِ باعاملیت خطاهای فرایند تولید را بازخورد می‌گیرد و خود را بازتنظیم می‌کند، نه اینکه منتظر دستور از بالا باشد.

مبحث 4

مولدیت به مثابه تابع فرهنگ: عاملیت، بصیرت و خلاقیت

زمینه و گزارۀ اصلی

نگارنده ، مولدیت را نه فقط حاصل سرمایه، فناوری و مهارت، بلکه برآیند فرهنگی می‌بیند که در آن انسان‌ها می‌آموزند چگونه موقعیت را بفهمند، تصمیم بگیرند و برای بهبود آن دست به عمل بزنند. محور این نوشتار، پیوند سه ظرفیت است: عاملیت برای آغاز و پیشبرد کنش، بصیرت برای تشخیص مسئله و تمییز و جهت درست و سپس تصمیم‌گیری، و خلاقیت برای یافتن راه‌های تازه. این چارچوب، ادعای علّیِ قطعی یا جایگزینی عوامل اقتصادی نیست؛ پیشنهادی مفهومی برای برجسته‌کردن نقش فرهنگ و تربیت در تبدیل منابع و دانش به ارزش‌آفرینی پایدار است.

عنوان: مولدیت به مثابه تابع فرهنگ؛ از عاملیت و بصیرت تا خلاقیت

وقتی از مولدیت سخن می‌گوییم، معمولاً ذهن ما به سرمایه، فناوری، مهارت نیروی کار، مدیریت و کیفیت نهادها می‌رود. این عوامل بی‌تردید اهمیت دارند. اما پرسشی که نگارنده مطرح می‌کند این است: چرا منابع و فناوری مشابه، در محیط‌های گوناگون به نتایج یکسان نمی‌انجامند؟ چرا در جایی دانش به بهبود فرایند و حل مسئله تبدیل می‌شود و در جایی دیگر در گزارش‌ها، دستورالعمل‌ها و محفوظات باقی می‌ماند؟ پاسخ را باید، دست‌کم بخشی از آن را، در فرهنگ جست‌وجو کرد؛ در آنچه درباره مسئولیت، اعتماد، یادگیری، خطا، اختیار و امکان تغییر، به‌طور رسمی یا نانوشته به افراد می‌آموزیم.

در این نوشتار، نگارنده مولدیت را از منظری فرهنگی و تربیتی صورت‌بندی می‌کند؛ نه به این معنا که فرهنگ تنها علت مولدیت است، یا کمبود فناوری و سرمایه را می‌توان با نگرش جبران کرد؛ بلکه به این معنا که فرهنگ در چگونگی به‌کارگیری منابع و در توانایی انسان برای آموختن، هماهنگ‌شدن و نوآوری‌کردن نقش دارد. تز اصلی نگارنده این است: مولدیت پایدار زمانی پدید می‌آید که انسان‌ها هم امکان و اراده کنش داشته باشند، هم بتوانند موقعیت را بصیرانه بفهمند، و هم برای یافتن راه بهتر مجال خلاقیت بیابند.

در یک بیان ساده، می‌توان رابطه را چنین نمایش داد: مولدیت تابعی است از منابع و فناوری، مهارت و سازمان‌دهی، و نیز فرهنگ. در این مؤلفه فرهنگی، سه ظرفیت برجسته می‌شود: عاملیت، بصیرت و خلاقیت. این رابطه یک فرمول تجربیِ اثبات‌شده در این نوشتار نیست؛ نقشه‌ای برای پرسیدن پرسش‌های درست درباره انسان، سازمان و آموزش است.

فرهنگ در این بحث به معنای مجموعه‌ای از ویژگی‌های ثابت و یکسان برای همه اعضای یک جامعه نیست. منظور، الگوهای آموخته‌شده و تکرارشونده‌ای است که بر رفتار اثر می‌گذارند: آیا افراد می‌توانند پرسش کنند؟ آیا خطا را فرصتی برای یادگیری می‌دانند یا دلیلی برای پنهان‌کاری؟ آیا تخصص و شایستگی اهمیت دارد؟ آیا اعتماد و همکاری در بیرون از حلقه‌های نزدیک ممکن است؟ آیا اختیار با مسئولیت همراه است؟ پاسخ‌های روزمره به این پرسش‌ها، فرهنگ کار و یادگیری را می‌سازند.

از میان عناصر فرهنگی، اعتماد و همکاری هزینه هماهنگی را کاهش می‌دهند؛ درستکاری و پاسخ‌گویی از اتلاف منابع و فرصت‌طلبی می‌کاهند؛ ارزش‌گذاری بر تخصص و یادگیری مداوم به ارتقای مهارت کمک می‌کند؛ نگرش به زمان و آینده بر آمادگی برای سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی اثر می‌گذارد؛ و میزان تحمل ابهام و شکست، فضای تجربه و نوآوری را شکل می‌دهد. اما این عناصر به‌تنهایی کافی نیستند. اهمیت ویژه آن‌ها هنگامی آشکار می‌شود که انسان را نه ابزار اجرای دستور، بلکه کنشگری بدانیم که می‌تواند موقعیت را بفهمد و در آن اثر بگذارد.

نخست، عاملیت. در نظریه انسان عاملِ دکتر خسرو باقری، انسان منشأ عمل‌های خویش است و عمل به سه عنصر شناخت، گرایش و اراده یا تصمیم‌گیری وابسته است؛ ازاین‌رو عمل انسانی مسئولیت‌آور است. این نگاه برای بحث مولدیت مهم است، زیرا کارکنان و یادگیرندگان را نه ابزارهای اجرای دستور، بلکه انسان‌هایی می‌بیند که می‌توانند موقعیت را دریابند، انگیزه بگیرند، انتخاب کنند و در برابر عمل خود پاسخ‌گو باشند.

در اینجا عاملیت را نباید با بصیرت یکی گرفت. عاملیت ناظر به ساختار عمل و فاعل‌بودن انسان است؛ بصیرت، در چارچوب بحث حاضر، کیفیت فهم و داوری‌ای را توضیح می‌دهد که عمل می‌تواند بر آن تکیه کند. عاملیت واقعی نیز به معنای اقدام بی‌قید نیست: برای آن فرصت، اطلاعات، مهارت، اختیار متناسب و قواعد منصفانه لازم است. اگر هر تصمیمی تنبیه شود یا مسئولیت بدون اختیار مطالبه گردد، زمینه کنش اصلاحی تضعیف می‌شود.

دوم، بصیرت و تربیت عقلانی بصیرت‌گرا. در نظریه تربیتی نگارنده، موضوع تربیت صرفاً روش آموزش یا انتقال محتوا نیست؛ آنچه پرورش می‌یابد عقل یا قوه تعقل انسان است. «روش عقلانی» نیز به به‌کارگیری مجموعه توانایی‌های شناختی، فکری و عاطفی انسان اشاره دارد. عقل در این تلقی، با تعبیر قرآنیِ قلب پیوند دارد و ظرفیت ادراک، فهم، تصمیم‌گیری و نقد را دربرمی‌گیرد. معرفی کتاب رحیمی و کریمیان نیز بر معنای خاص عقل و تعقل، ضرورت پرورش تعقل و اتخاذ روش عقلانی در تربیت تأکید می‌کند

این نظریه را می‌توان با تأکید بر سه هدف تربیتی بیشتر توضیح داد: پرورش توان فهم برای تشخیص موقعیت و مسئله؛ پرورش توان تمیز، یعنی نقد و بررسی گزینه‌ها و داوری درباره آن‌ها؛ و پرورش توان تصمیم‌گیری بر پایه تشخیص و داوری. این‌ها سه مهارت پراکنده یا صرفاً مراحل یک روش تدریس نیستند، بلکه وجوهی از پرورش عقل‌اند که به فهم و انتخاب سنجیده می‌انجامند. معرفی نظریه نگارنده نیز بر پرورش بصیرت و تعقل به‌عنوان کانون تربیت عقلانی تأکید دارد

اکنون پیوند نظریه تربیت عقلانی بصیرت‌گرا با نظریه انسان عامل روشن‌تر می‌شود: تربیت بصیرت‌گرا توان فهم، تمیز و تصمیم را می‌پرورد؛ نظریه انسان عامل نشان می‌دهد که این توانایی‌ها درون عمل انسانی، در پیوند با گرایش و اراده، به کنش و مسئولیت راه می‌برند. پس بصیرت به‌تنهایی عاملیت نیست و دانستن یا نقدکردن لزوماً به اقدام نمی‌انجامد؛ در عین حال، عاملیت بدون فهم و تمیز می‌تواند به کنشی شتاب‌زده یا نادرست بینجامد. تصمیم‌گیری نقطه تماس مهم این دو است: در تربیت بصیرت‌گرا، تصمیم باید بر تشخیص و داوری استوار باشد؛ در نظریه عاملیت، تصمیم ارادی از عناصر سازنده عمل است.

این پیوند به مولدیت مربوط می‌شود، زیرا مولدیت فقط «درست انجام‌دادن کار» نیست؛ باید نخست مسئله را فهمید، میان گزینه‌ها تمیز گذاشت و تصمیم گرفت چه کاری ارزش انجام‌دادن دارد. سپس عاملیت، همراه با گرایش و اراده، این تصمیم را به عمل مسئولانه بدل می‌کند؛ خلاقیت نیز می‌تواند راه‌های تازه و مناسب‌تری برای اجرای آن فراهم آورد. بنابراین، تربیت عقلانی بصیرت‌گرا کیفیت تشخیص و داوری را تقویت می‌کند و عاملیت امکان تبدیل آن‌ها به کنش را توضیح می‌دهد. این ترکیب می‌تواند دانش و مهارت را به بهبود فرایندها و استفاده سنجیده‌تر از منابع پیوند بزند.

سوم، خلاقیت. خلاقیت در این چارچوب زینت یا امتیازی اضافی نیست؛ پلی است میان فهم مسئله و طراحی امکان‌های تازه. خلاقیت یعنی بتوانیم، در محدوده واقعیت و مسئولیت، راهی متفاوت برای استفاده بهتر از منابع یا رفع مانع پیدا کنیم. اما خلاقیت بدون بصیرت ممکن است به نوآوری‌های پرهزینه و بی‌ارتباط با نیاز واقعی بینجامد؛ و بدون عاملیت ممکن است در حد ایده‌ای در جلسه باقی بماند. از سوی دیگر، عاملیت بدون بصیرت می‌تواند انرژی را در مسیر اشتباه صرف کند. پس سه ظرفیت را باید در ارتباط با یکدیگر دید: بصیرت جهت را روشن می‌کند، عاملیت کنش را ممکن می‌سازد و خلاقیت راه‌های تازه را می‌گشاید.

این رابطه را می‌توان با سه وضعیت توضیح داد. نخست، فردی که توان اقدام دارد اما مسئله را درست نمی‌فهمد: فعالیت زیاد است، اما احتمال دارد حاصل آن اتلاف باشد. دوم، فردی که مسئله را می‌بیند اما اختیار یا اراده اقدام ندارد: فهم وجود دارد، اما به تغییر تبدیل نمی‌شود. سوم، فردی که مسئله را می‌فهمد، مسئولیت کنش را می‌پذیرد و برای یافتن راه‌حل می‌آزماید: اینجا امکان مولدیت و یادگیری سازمانی بیشتر می‌شود. این‌ها تیپ‌های تحلیلی‌اند، نه طبقه‌بندی قطعی افراد یا جوامع.

اگر این چارچوب را جدی بگیریم، نقش آموزش نیز فراتر از انتقال اطلاعات و تربیت نیروی ماهر خواهد بود. آموزش باید به پرورش افرادی کمک کند که پرسش می‌سازند، دلیل می‌خواهند، شواهد را می‌سنجند، از منظرهای گوناگون به مسئله نگاه می‌کنند و در برابر پیامدهای انتخاب خود پاسخ‌گو هستند. این هدف با سخن‌گفتن درباره استقلال به‌تنهایی محقق نمی‌شود؛ به تجربه واقعیِ انتخاب، بازخورد، گفت‌وگو و اصلاح نیاز دارد. در سازمان نیز همین منطق برقرار است: اختیار متناسب، دسترسی به اطلاعات، امنیت برای گزارش خطا، پاداش‌دادن به یادگیری و امکان همکاری میان تخصص‌ها.

در اینجا باید از یک سوءبرداشت پرهیز کرد: تأکید بر فرهنگ به معنای سرزنش افراد یا نسبت‌دادن ناکارآمدی به «خلق‌وخو»ی یک ملت نیست. مولدیت تحت تأثیر ساختارها، کیفیت مدیریت، فناوری، سرمایه‌گذاری، مقررات و توزیع فرصت‌ها نیز قرار دارد. فرهنگ هم ثابت و تغییرناپذیر نیست؛ نهادها و تجربه‌های روزمره می‌توانند آن را تقویت یا تضعیف کنند. اگر از افراد انتظار ابتکار داریم اما مجازات خطا نامتناسب است، اگر از آن‌ها مسئولیت می‌خواهیم اما اختیار نمی‌دهیم، یا اگر از خلاقیت سخن می‌گوییم اما تنها اطاعت را پاداش می‌دهیم، مسئله فقط نگرش فردی نیست؛ طراحی محیط نیز نیازمند بازنگری است.

پس برای پژوهش، می‌توان این چارچوب را به پرسش‌های قابل بررسی تبدیل کرد: آیا در سازمان‌هایی که افراد اختیار متناسب و امکان اظهار نظر دارند، پیشنهادهای بهبود بیشتر به اجرا می‌رسد؟ آیا روش‌های آموزشی مبتنی بر کندوکاو و گفت‌وگو با توان مسئله‌یابی و انتقال یادگیری به موقعیت واقعی ارتباط دارند؟ چه رابطه‌ای میان امنیت روانی، یادگیری از خطا و نوآوری وجود دارد؟ برای پاسخ، باید مفاهیم را دقیق تعریف کرد، شاخص‌های مناسب ساخت و رابطه‌ها را با داده سنجید؛ سخنرانی مفهومی جایگزین پژوهش تجربی نیست، بلکه می‌تواند دستور کار آن را روشن کند.

جمع‌بندی. مولدیت را نباید فقط در شدت کار یا تعداد ساعت‌ها جست‌وجو کرد. مسئله این است که منابع چگونه به ارزش تبدیل می‌شوند، انسان‌ها چگونه در این فرایند می‌آموزند و آیا می‌توانند روش‌های ناکارآمد را اصلاح کنند. فرهنگِ پشتیبان مولدیت، فرهنگی است که در آن اعتماد و درستکاری همکاری را ممکن می‌کند؛ یادگیری و شایستگی دانش را تقویت می‌کند؛ و عاملیت، بصیرت و خلاقیت، دانش را به عمل سنجیده و بهبود مستمر پیوند می‌زنند.

برای ارائۀ پیام اصلی در یک جمله باید چنین گفت: عاملیت به انسان توان اثرگذاری می‌دهد، بصیرت جهت اثرگذاری را روشن می‌کند و خلاقیت راه‌های تازه را می‌سازد؛ مولدیت پایدار هنگامی پدیدار می‌شود که این سه ظرفیت در محیطی منصفانه و یادگیرنده به هم برسند.

در نهایت، پرسش تربیتی و اقتصادی ما تنها این نیست که چگونه افراد را کارآمدتر کنیم؛ بلکه این نیز هست که چگونه محیط‌های آموزشی و کاریی بسازیم که انسان‌ها در آن‌ها بتوانند بفهمند، انتخاب کنند، بیافرینند و مسئولانه اثر بگذارند. اگر چنین پرسشی را در مرکز گفت‌وگوی خود قرار دهیم، مولدیت دیگر صرفاً یک شاخص فنی نخواهد بود؛ به نشانه‌ای از کیفیت یادگیری جمعی و توان جامعه برای تبدیل فهم به بهبود بدل می‌شود.