جدیدترین نوشته ها
جدیدترین آثار


اجرا شده توسط: همیار وردپرس
گفتوگو با علیرضا رحیمی(معلم، تربیتپژوه و مدیر عامل انتشارات سروش)
«نوجوان» دقیقاً به چه کسی گفته میشود؟
نوجوان معمولاً به فردی در بازه تقریبی ۱۲ تا ۱۸ سالگی گفته میشود؛ هرچند مرز این دوره در روانشناسی، فرهنگ و قانون یکسان نیست. نوجوانی دوره گذار از کودکی به بزرگسالی است: رشد جسمانی و بلوغ آغاز یا کامل میشود، توانایی تفکر انتزاعی و پرسشگری گسترش مییابد، هویتیابی و استقلالطلبی پررنگتر میشود و رابطه با همسالان اهمیت بیشتری پیدا میکند. البته این تغییرها در همه نوجوانان همزمان و یکسان رخ نمیدهند بنابراین قید «دقیقا» در اینجا چندان دقیق نیست و پاسخ اساسی و سر راستی را در بر ندارد.
تفاوت اساسی میان نوجوانی با کودکی، جوانی و بزرگسالی را در چه موارد و عواملی میتوان جستجو کرد؟
تفاوت اساسی را میتوان چنین خلاصه کرد: اگر کودک بیشتر به تجربه عینی، بازی، خیالِ روشن و راهنمایی بزرگسال تکیه دارد؛ به عکس نوجوان میان وابستگی و استقلال در رفتوآمد است؛ میخواهد خودش قضاوت کند، اما هنوز در حال ساختن هویت و جهانبینی خویش است. در حالی که جوان معمولاً در مرحله تثبیت تدریجی هویت و انتخابهای بزرگ زندگی است؛ البته «جوانی» هم مرز سنی ثابتی ندارد و بزرگسال عموماً مسئولیتها و نقشهای اجتماعی پایدارتری دارد.
شاید مرز بین خردسالی و بزرگسالی با نوجوانی بهخوبی قابل تشخیص باشد اما میان دوره کودکی و نوجوانی از طرفی و نوجوانی و جوانی از سویی دیگر بیشتر از یک «مرز»، باید بهدنبال یک «طیف» بگردیم بنابراین باید بدانیم نوجوانی یک وضعیت است نه ضرورتا یک بازۀ سنی زیرا این تفاوتها، مطلق نیست و به شرایط زندگی و فرهنگ بستگی دارد.
اکنون بپردازیم به «شعر نوجوان»، این شعر چیست و مخاطبش کیست؟
من متخصص شعر نیست و آنچه بیان میکنم یافتههای شخصیام به عنوان یک تربیتپژوه، یک معلم و یک فعال فرهنگی است. به نظر من شعر نوجوان شعری است که نه فقط درباره نوجوانان، بلکه متناسب با تجربه، زبان و شیوه اندیشیدن آنان آفریده شده باشد. مخاطب آن نوجوانی است که از شعر کودک عبور کرده، اما هنوز الزاماً با زبان فشرده، ارجاعهای پیچیده و تجربههای زیسته شعر بزرگسال ارتباط نمیگیرد. شعر نوجوان میتواند درباره دوستی، تنهایی، خانواده، بدن و بلوغ، عدالت، عشق، ترس، آینده، شهر، طبیعت یا حتی پرسشهای وجودی باشد؛ اما این موضوعها بهتنهایی شعر را «نوجوانانه» نمیکنند. مهم آن است که شعری اگر برای نوجوان است، او با ویژگیهای فعلیاش آن را بپسندد و در آغوش اندیشه و احساس خود بگیرد و زمانی چنین میشود که شعر، نوجوان را جدی بگیرد، تجربهاش را کوچک نشمارد، برایش موعظه نکند و زبانش را تصنعی «نوجوانانه» نسازد.
تفاوت شعر نوجوان با شعر کودک و بزرگسال در چیست؟
در پرسش قبلی تا حدی به آن اشاره کردم اما برای توضیح بیشتر از جنبه «تجربه»، شعر کودک، مملو از بازی، کشف، خیال و جهان ملموس است؛ به عکس، شعر بزرگسال شامل طیف گسترده تجربههای فردی و اجتماعی میشود حال آنکه شعر نوجوان به دنبال هویتیابی، استقلال، رابطهها و پرسشگری است.
از منظر «زبان»، شعر کودک، معمولاً ساده، آهنگین و تصویری؛ به عکس، شعر بزرگسال میتواند فشرده، پیچیده و ارجاعدار باشد حال آنکه شعر نوجوان روشن، اما چندلایه و پذیرای ابهام است.
از منظر « نگاه به مخاطب »، شعر کودک، شامل هدایت و همراهیِ متناسب با اوست؛ به عکس، شعر بزرگسال، گفتگوی با مخاطبی با دامنه گستردهتری از تجربه و دانش است حال آنکه شعر نوجوان در پی ارتباط با مخاطبی است که خود، در حال شکلگیری است.
از منظر «لحن»، شعر کودک، بازیگوش، روایی یا آموزشی است؛ به عکس، شعر بزرگسال، از نظر لحن، ساختار و پیچیدگی آزادتر است حال آنکه شعر نوجوان صمیمی و همدلانه، بیآنکه پندآموز شود است.
این تفاوتها قاعدههای قطعی نیستند چرا که شعر خوب را نمیتوان تنها با ساده یا دشوار بودن زبان، یا با موضوع آن، در یک گروه سنی جای داد. نوجوانان نیز از نظر سن، تجربه، علاقه و توان خواندن یکدست نیستند.
چند نمونه از شعر نوجوان در ایران و جهان را معرفی کنید.
من شل سیلورستاین (Shel Silverstein)، شاعر آمریکایی و شعرهای طنزآمیز و خیالپردازانهاش را بسیار دوست دارم و از کارهای او در کلاسها و گپ و گفتهایم با نوجوانان زیاد نیز بسیار بهره بردهام.کارهای او برای مخاطبان کمسنوسال و نوجوان بسیار جذاب است، هرچند آثارش در مرز شعر کودک و نوجوان قرار میگیرند. جاکلین وودسن (Jacqueline Woodson)، نویسنده و شاعر آمریکایی هم یک نمونه دیگر از شاعرانی است که برای نوجوانان سروده است؛ Brown Girl Dreaming نمونهای از رمانی که به زبان شعر (شعر روایی) درباره کودکی، رشد، هویت و حافظه است که خواننده نوجوان نیز میتواند با آن ارتباط بگیرد. برخی شعرهای لانگستون هیوز (Langston Hughes)، شاعر آمریکایی نیز درباره رؤیا، امید و نابرابری برای نوجوانان خواندنیاند، هرچند شعر او را نباید صرفاً «شعر نوجوان» دانست.
در ایران، یکی از بیادماندنیترین شعرها از آنِ قیصر امینپور است؛ بهویژه آن دسته از شعرهای نوجوانانهاش در کتابهای «مثل چشمه مثل رود» یا «به قول پرستو»، که با زبانی روشن و تصویرهایی نزدیک به تجربه نوجوانان ارائه شده است. شاعران بزرگ دیگری نیز هستند که برای همه ما آشنا هستند و ما همیشه از کارهای آنها لذت برده و میبریم.
امروز از میان شاعران حوزه شعر کودک و نوجوان شمار زیادی را میتوان نام برد که هم برای کودکان و هم برای نوجوانان شعر میسرایند و بسیاری از آنها موفق هم هستند. بد نیست به شاعران محترم مجموعه «عاشقانههای سروش» که جدیدا از سوی انتشارات سروش منتشر شده اشاره کنم . مجموعهای که توسط شاعران خوب و توانا خانمها کبری بابایی، شهلا شهبازی، سعیده موسویزاده، بهاره سلمانی، مریم زندی، سودابه امینی، و آقایان مهدی مردانی، غلامرضا بکتاش، علی مرادی و بویژه آقای حسین تولایی که اهتمام و با دبیری ایشان سروده و تدوین شده است.
نکته مهم این است مرز شعر کودک، نوجوان و بزرگسال نفوذپذیر است. بسیاری از شعرها در چند سن خواننده دارند؛ «نوجوانانه بودن» بیشتر به کیفیتِ خطاب و تجربه شعری مربوط است تا برچسب سنیِ نویسنده یا موضوع.
برای شاعری که میخواهد برای «نوجوان» شعر بسراید، مهمترین چالش این است که میان دو لبه تیز حرکت کند: عدم فرو افتادن به ورطه کودکانه کردنِ افراطی(که نوجوان را پس میزند) و پرهیز از پیچیدگیهای محض بزرگسالانه (که نوجوان را سردرگم یا بیحوصله میکند).
برای شاعران نوجوان، به عنوان یک متخصص تربیتی و یک مدیر نشرچه نکاتی را حیاتی میدانید؟
رعایت نکات زیر را برای این گروه سنی حیاتی میدانم:
نخست: به «هوش و استقلال» مخاطب احترام گذاشته شود.
نوجوان در حال جداییِ فکری از بزرگسالان است. اگر حس کند شاعر در حال «درس دادن»، «موعظه کردن» یا «دستکم گرفتن فهم او» است، بلافاصله گارد میگیرد. در اینجا مهم آن است که هرگز مستقیم نصیحت نکند. به جای گفتنِ «باید اینطور بود»، اجازه دهد «تصویر» یا «روایت» در ذهن نوجوان تأثیر بگذارد و خودشان نتیجه بگیرند.
دوم: میان صراحت و رمزآمیزی تعادل برقرار کند.
نوجوانان از زبانِ تصنعی و «کتابیِ خشک» فراریاند، اما به شدت به زبانِ «صمیمی، اما دقیق» گرایش دارند. در این جا نکته آن است که شاعر باید از زبانی استفاده کند که در عین سادگی، غنای لازم برای لایهگذاری را داشته باشد. او باید اجازه دهد شعر برای «تأویل» جای خالی داشته باشد؛ چون نوجوان از کشف کردنِ معنا در شعر لذت میبرد.
سوم: اهمیت ورود شاعر به جهان تجربههای زیسته و چالشها و دغدغههاست.
شعر نوجوان باید به «اینجا و اکنونِ» نوجوان نزدیک باشد. موضوعاتی مثل «هویت و تغییر» و بحرانهای بلوغ، تغییر در بدن، نگاه به آینه و درکِ تازه از خود)، مثل «روابط» از جمله فاصله گرفتن از خانواده، اهمیتِ حیاتیِ گروهِ دوستان و اولین تجربههای عاطفی، مثل «اضطراب و امید» حاصل از نوسانات خلقی و کشمکشهای درونی و نهایتا مثل «عدالتخواهی و آرمانگرایی» بسیار مهماند بهخصوص که نوجوانان به شدت به دنبال حقیقت و زیر سوال بردنِ ساختارهای موجودند و شعر میتواند این صدای پرسشگر را نمایندگی کند.
چهارم: تصویرسازیهای نو و غیرکلیشهای
نوجوانان با رسانههای تصویریِ مدرن (فیلمها، بازیها، انیمهها و شبکههای اجتماعی) احاطه شدهاند. تخیل آنها به شدت فعال است. تصویرهای کهنه و انتزاعیِ خستهکننده را باید در شعر نوجوان امروز دور ریخت. باید با تصویرهایی حرف زد که ملموس اما از زاویهای جدید هستند. باید از استعارههایی استفاده کرد که به دنیای ذهنی امروز آنها -مثل تکنولوژی، فضای شهری یا پدیدههای مدرن- نزدیک است.
پنجم: فرم و ساختار و رهایی از قالبهای سخت
نوجوانانِ امروز، نسلِ «سرعت و کوتاهی» هستند. اگرچه قالبهای کلاسیک مثل چهارپاره یا غزل همچنان برایشان جذاب است، اما در محتوا نباید محدود به کلیشههای سنتی شوند. شاعر نوجوان امروز باید به «موسیقیِ درونی» شعر اهمیت دهد تا شعر نوجوان بتوان بهراحتی آن را با صدای بلند در یک محفل دوستانه بخواند.
ششم: پرهیز از تأکید بر«شعار» به جای «شعور»
نوجوانان به شدت نسبت به شعار حساساند و آن را تشخیص میدهند. شاعرِ نوجوان باید ابتدا «انسان» باشد؛ یعنی عمیقاً مسائل نوجوان را درک کند و در شعرهایش از جایگاه «بالا به پایین» نگاه نکند. شعرِ نوجوان، «همسفری» با او در یک دوره پرآشوب است، نه راهنمایی از سوی یک غریبه.
خلاصه آنکه باید از شاعری که برای این سنین کار میکند بپرسید: «آیا این شعر، نوجوان را به عنوان یک فردِ در حالِ رشد میپذیرد یا او را به عنوان یک کودکِ بزرگشده؟» هر شعری که با اولی همخوانی داشته باشد، در دلِ نوجوان جا باز میکند.
آیا در شرایط فعلی با ویژگیهایی که برای نسل زد و آلفا و …. مطرح میشود، اساسا دیگر چیزی به نام شعر نوجوان معنا دارد؟ مخاطب دارد؟ شاعر نوجوان چگونه میتواند در زمانه ای که ظاهراً سرانه مطالعه کم شده است و نوجوانان در فضای مجازی غوطه ورند شعر بگوید و کتاب شعر منتشر کند؟
این پرسشِ بنیادین و بسیار جدیِ امروزِ ماست؛ وضعیتی که گاهی ناشران و اهالی ادب را دچار ناامیدی میکند. در روزگاری که نسل «زد» (Z) و «آلفا» در محاصره ویدیوهای کوتاه تیکتاک و اینستاگرام، بازیهای آنلاین، هوش مصنوعی و بمبارانِ تصویر و صوت بزرگ میشوند، آیا شعرِ روی کاغذ هنوز موضوعیت دارد؟
پاسخ صریح من این است: «بله، شعر نه تنها معنا دارد، بلکه شاید بیش از هر زمان دیگری به کارِ این نسل میآید؛ اما به شرطی که بفهمیم این مخاطب کجا ایستاده و شعر چگونه باید به او برسد.»
در ادامه، این موضوع را از چند زاویه تحلیل میکنم:
نخست اینکه سرانه مطالعه واقعاً کم نشده بلکه شکلِ خواندن عوض شده است!
آمارهای رسمیِ سنتی -مثل سرانه مطالعه کتاب چاپی- معمولاً تصویر تیرهای نشان میدهند؛ اما واقعیت این است که نوجوانان امروز بسیار بیشتر از نسلهای قبل میخوانند، اما «متن» را جای دیگری مصرف میکنند.آنها در شبکههای اجتماعی، زیرنویس ویدیوها، رمانهای آنلاین، ترانههای رپ و پاپ، کپشنها و پیامهای متنیِ سریع غوطهورند. بنابراین، مشکل، «گریز از متن» مطلق نیست، بلکه «تغییرِ الگوی توجه» است. نسل جدید حوصله متنهای کشدار، روحیهبخشِ کلیشهای، پندآموزِ خستهکننده یا واژگان کهنه را ندارد، اما به شدت به «لحنِ صمیمی، سرعتِ انتقال، عواطفِ فشرده و تصویرهای تندرو» واکنش نشان میدهد.
نکته دوم این است که شعر برای نسل امروز اهمیتِ وجودی دارد!
دنیای نسل زد و آلفا پر از سرعت، اضطرابِ هویت، تنهایی در عین اتصالِ مدام به شبکه، و بحرانهای کلانِ جهانِ پیرامون است. در این میان، شعر، کوتاهترین، فشردهترین و عاطفیترین راه برای بازتاب دادنِ درونیاتِ انسانی است. نوجوان امروز به شدت نیازمند «زبان» است تا بتواند آشوبِ درونِ خود را نامگذاری و بازخوانی کند. وقتی ترانهای پرمعنا یا شعری کوتاه میخواند که دقیقاً حسِ تنهایی یا خشمِ او را بیان کرده، احساس میکند تنها نیست. شعر، آیینهای است که پارههای هویتِ او را بازمیتاباند.
نکته سوم این که اکنون پاسخ به این سؤال است که «شاعرِ نوجوانان در عصرِ دیجیتال چگونه باید زنده بماند و بنویسد؟»
اگر شاعری بخواهد با همان الگوهای سی سال پیش برای نوجوانی بنویسد که با گوشی هوشمند بزرگ شده، قطعاً شکست میخورد. شاعرِ امروزی برای فتحِ دنیای این نسل باید چند راهبرد را به کار گیرد:
اساس سخن من به عنوان یک مربی و تربیتپژوه و کسی که در مدیریتِ نشر فعالیت دارد، این است که «ماهیتِ نیازِ نوجوان به شعر از بین نرفته، بلکه ابزار و فرمِ ارتباط تغییر کرده است.
و ما به جای انشا نوشتن درباره کمکاریِ نوجوانان، باید به باز تعریفِ فرمِ انتشار، لحنِ اثر و پیوند دادنِ شعر با رسانههای نوین (صدا، تصویر، انیمیشن و فضای دیجیتال) فکر کنیم.
شعرِ خوب اگر به زبانِ زمانه ترجمه شود، راهِ خود را از میانِ انبوهِ اپلیکیشنها و بازیها باز میکند و بر لبِ نوجوانان مینشیند.